Qərar: Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun "Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 17-ci maddəsinin I hissəsi, 29-cu maddəsinin I və VII hissələri baxımından Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 1193 və 1194-cü maddələrinin ... şərh edilməsinə dair" 21 iyun 2024-cü il tarixli Qərarı (Qərar № 1433).

Diqqət: bu, Azərbaycan Konstitusiya Məhkəməsinin vərəsəlik hüququna dair verdiyi ən son əsaslı qərardır — sayt bu məqaləni hazırlayarkən (iyul 2026) Konstitusiya Məhkəməsinin rəsmi qərarlar bazası diqqətlə yoxlanılıb və 2024-cü ildən bu yana vərəsəlik institutunun mahiyyətinə dair yeni qərar aşkar edilməyib.

Məcburi pay nədir?

Mülki Məcəllənin 1193-cü maddəsinə görə, miras qoyanın uşaqlarının, valideynlərinin və arvadının (ərinin) — vəsiyyətnamənin məzmunundan asılı olmayaraq — mirasda məcburi payı var. Bu pay qanun üzrə vərəsəlik zamanı onlara çatası payın yarısını təşkil edir. Yəni miras qoyan bütün əmlakını vəsiyyətnamə ilə başqasına versə belə, birinci növbə qanuni varisləri (uşaq, valideyn, ər/arvad) tam mirasdan məhrum edə bilmir.

İş hansı halla bağlı yaranıb?

Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin müraciətinə səbəb konkret bir mübahisə olub: miras qoyan mənzilini vəsiyyətnamə ilə bir övladına vəsiyyət edib, digər üç övladın (məcburi pay sahiblərinin) payı "açıq" saxlanılıb. Onlardan biri vəfat etdikdən sonra onun həyat yoldaşına həmin məcburi paya qanun üzrə vərəsəlik hüququ haqqında şəhadətnamə verilib. Mübahisə bunun ətrafında yaranıb: məcburi pay hüququ konkret əmlakda pay yaradırmı, yoxsa yalnız pul formasında tələb hüququdurmu, və bu hüquq hansı müddətə tabedir?

Konstitusiya Məhkəməsinin əsas nəticələri

1. Məcburi pay — qanun üzrə vərəsəliyin toxunulmaz hissəsidir. Plenum bunu Konstitusiyanın 17-ci maddəsi (ailənin dövlət himayəsi) və 29-cu maddəsi (mülkiyyət və vərəsəlik hüququ) ilə əsaslandırıb — məcburi pay institutu ailənin qorunmasına xidmət edən hüquqi vasitədir.

2. Məcburi payın qəbulu heç bir xüsusi müddətə tabe deyil. Məhkəmə əvvəlki (26.12.2023 tarixli) Qərarında mirasın ümumi qəbulu üçün nəzərdə tutulan 3/6 aylıq müddəti konstitusiyaya zidd elan etdiyini xatırladaraq, bu hüquqi mövqenin məcburi paya da tətbiq olunmalı olduğunu bildirib.

3. Məcburi payı tələb etmək hüququna iddia müddəti şamil edilmir. Bu, ən praktiki əhəmiyyətli nəticələrdən biridir: Mülki Məcəllənin 384.0.4-cü maddəsinə əsaslanaraq, Məhkəmə məcburi pay tələbinin əşya hüququ xarakterli olduğunu və bu səbəbdən "vaxtında iddia edilmədiyi üçün itirilə" bilməyəcəyini təsbit edib.

4. Miras bölgüsü qaydaları məcburi pay sahiblərinə də tətbiq olunur. Məcburi pay sahibi varislər öz paylarının konkret əmlakda ayrılması və ya kompensasiya ödənilməsi barədə digər varislərlə razılığa gələ, razılıq olmadıqda isə məhkəməyə müraciət edə bilər (Mülki Məcəllənin 1291-ci maddəsi).

Bu, kimlərə aiddir?

Bu Qərar xüsusilə miras qoyanın uşaqları, valideynləri və ya arvadı/əri olub, vəsiyyətnamə ilə mirasdan tam və ya qismən kənarlaşdırılan şəxslər üçün əhəmiyyətlidir. Əvvəllər "vaxtı keçib" düşünülərək tələbdən əl çəkilmiş hallarda da, bu hüquqi mövqe nəzərə alınaraq yenidən qiymətləndirmə aparıla bilər — hər bir konkret vəziyyət üçün vəkillə məsləhətləşmək tövsiyə olunur.

Mənbə: Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi, Qərar № 1433, 21.06.2024