Qərar: Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun "Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 1246 və 1273-1-ci maddələrinin Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 29-cu maddəsinin VII hissəsinə uyğunluğunun yoxlanılmasına dair" 26 dekabr 2023-cü il tarixli Qərarı (Qərar № 1407).
Əvvəlki qayda nə idi?
Mülki Məcəllənin 1246-cı maddəsinə əsasən, varis vərəsəliyə çağırıldığını bildiyi və ya bilməli olduğu gündən üç ay ərzində mirası qəbul edə bilərdi, miras açıldığı gündən altı ay keçdikdən sonra isə mirasın qəbuluna ümumiyyətlə yol verilmirdi. Məcəllənin 1273-1-ci maddəsi ("Vərəsənin susması") isə bu müddət ərzində mirası nə qəbul edən, nə də ondan imtina edən varisin susmasını mirasdan imtina ilə eyni hüquqi nəticəyə — vərəsəlik hüququnun itirilməsinə — bağlayırdı.
İş hansı halla bağlı yaranıb?
Ali Məhkəmənin sorğusuna səbəb Astara rayonunda baş vermiş real bir mübahisə olub: miras qoyanın vəfatından sonra bir varis mirası faktiki qəbul etdiyini (dəfn xərclərini ödəməklə) iddia edərkən, digər tərəf bunun etibarlı qəbul sayılmadığını, müddətin ötürüldüyünü irəli sürüb. Aşağı instansiya məhkəmələri Mülki Məcəllənin müddət normalarını fərqli təfsir etdiyindən, məsələ Konstitusiya Məhkəməsinə çatdırılıb.
Konstitusiya Məhkəməsi nəyə görə normanı qüvvədən saldı?
Plenum bildirib ki, Konstitusiyanın 29-cu maddəsinin VII hissəsi ("Dövlət vərəsəlik hüququna təminat verir") vərəsəlik hüququnu mülkiyyət hüququnun davamı olaraq qoruyur. Miras açıldığı andan varisin bu əmlak üzərində artıq yaranmış mülkiyyət hüququ mövcuddur — sadəcə notarial qeydiyyat kimi prosedur tələbin vaxtında yerinə yetirilməməsinə görə bu hüququn tamamilə itirilməsi mütənasiblik prinsipinə zidd hesab edilib. Başqa sözlə, prosedur formallığın pozulması ilə əsas konstitusion hüququn (mülkiyyət/vərəsəlik) tamamilə məhv edilməsi arasında ədalətli tarazlıq yox idi.
Nəticə: nə dəyişdi?
Qərarla Mülki Məcəllənin 1246 və 1273-1-ci maddələri qüvvədən düşmüş hesab edildi — yəni mirası "3 ay/6 ay" formal müddətinə bağlayan, bu müddəti ötürən varisi vərəsəlikdən avtomatik məhrum edən qayda artıq tətbiq olunmur. Milli Məclisə tövsiyə edildi ki, mirasın qəbulu institutunu Qərarda ifadə olunan hüquqi mövqelərə uyğun təkmilləşdirsin. Qərar mülki dövriyyənin sabitliyi naminə, qüvvəyə mindiyi tarixdən sonra yaranan vərəsəlik münasibətlərinə və o zaman məhkəmələrin icraatında olan mübahisələrə tətbiq edilib.
Bu, praktikada nə deməkdir?
Diqqət: bu, mirası "istənilən vaxt" qəbul etmək olar demək deyil — Qərar yalnız formal 3/6 aylıq müddətin konstitusiyaya zidd olduğunu təsbit edib, mirasın qəbulu institutunun ümumi tənzimlənməsini isə Milli Məclisin təkmilləşdirməsinə həvalə edib. Hər bir konkret iş üzrə hüquqi nəticələr fərqli ola biləcəyindən, miras məsələlərində — xüsusən müddəti "ötürmüş" hesab edilən hallarda — vəkillə məsləhətləşmək tövsiyə olunur.
Mənbə: Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi, Qərar № 1407, 26.12.2023